Cumhuriyet Dönemi Mimarlarından Ernst Arnold Egli

Cumhuriyet Dönemi Mimarlarından Ernst Arnold Egli

17 Ocak 1893 Viyana doğumlu, Avusturya ve İsviçre kökenli Mimar ve şehir plancısı olan Ernst Arnold Egli, İsviçre’li bir mühendis olan Johann Jakob Egli’nin oğludur. Mimarlık eğitimini Viyana Teknik Üniversitesinde tamamlamıştır. Viyana ve Zürih şehirlerinde de birçok projesi vardır ama inşa edilmiş projelerinin çoğu uzun yıllar geçirdiği Türkiye’de yer almaktadır. Ayrıca 1920 ile 1924 yılları arasında “Neue Gesellschaft” (Yeni Toplum) konut kooperatifinde yöneticilik yapmış Viyana’da, Eden yerleşiminin imar planını hazırlamıştır. 1924’te Viyana Teknik Üniversitesi’nde öğretim üyesi olmuş, bir yandan da kendi ofisini açarak serbest mimarlık çalışmalarına başlamıştır. 1924 yılında, Güzel Sanatlar Akademisinde, Clemens Holzmeister’in asistanı olarak göreve başlamıştır. Onun tavsiyesi üzerine, 1927 yılında Cumhuriyet’in özenle üzerinde durduğu, devrimlere bağlı çağdaş bireylerin yetişeceği modern eğitim binalarının tasarlanıp gerçekleştirilmesi için Türk Eğitim Bakanlığı’nın Ankara’daki İnşaat Bölümüne baş mimar olarak atanmıştır. Egli, bu görevi sırasında inşaat bölümünün kadrolarının oluşmasını sağlamış, bu kadrolar ile hazırladığı çok sayıda projeyle de Cumhuriyet yöneticilerinin beğenisini ve güvenini kazanmış ve sözleşmesi birkaç kez uzatılmıştır. Aynı zamanda İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi’nin yönetimiyle görevlendirilerek burayı Viyana Teknik Yüksekokulu örneğine göre yeniden düzenlemiştir. Almanya’daki mimarlık eğitimini temel alarak yeni bir örgütlenme gerçekleştirip, akademinin öğretim kadrosunda görev almıştır. Mimar Vedat Tek’in akademiden ayrılması üzerine tasarım atölyesini devralarak öğretimin ana yönelimini I. Ulusal Mimarlık’tan  Akılcı-İşlevsel mimarlık anlayışına döndürmüştür.

İGSA’da ilk Şehircilik Enstitüsü’nü de kuran Egli, Türkiye’de döneminin öteki yabancı mimarlarından daha derin ve önemli bir etki yaratmıştır. Uygulamalarının da örneklediği ve desteklediği öğretim görevine bağlı olarak bu etki sessiz ancak yaygın, öğretici ve kalıcı olmuştur. Ders ve yazılarında, yüzeysel bir öğreti yerine Türkiye’nin koşullarını ve birikimlerini gözeten, çevre kaygısı taşıyan bir mimarlık önererek,  Anadolu mimarlığının bilimsel olarak araştırılmasına ve Milli Mimari Semineri’ne önayak olmuştur. Ayrıca Mimar Sinan üzerine ilk bilimsel çalışmayı da kendisi başlatmıştır. 1930’lu yılların ilk yarısında, Ernst Egli’nin üstesinden gelmesi gereken çok sayıda proje olmuştur. Atatürk’ün Ankara’daki çiftliğinde bulunan yapılar da bunlar arasında yer almaktadır; söz konusu yapılar 1936-37 yılları arasında gerçekleştirilmiştir. Egli, bu konudaki görevi doğrudan Atatürk’ün kendisinden almıştır. Çiftlik arazisi üzerine bir bira fabrikası, memurlar ve işçiler

 

için konutlar, Atatürk’ün manevi kızı Ülkü için küçük bir ev ve çiftlik müdürü için bir villa inşa edilmiştir. Egli, bira fabrikasının tasarlanması konusunda Viyana’daki Fermentasyon Endüstrisi Teknik Okulu‘ndan Prof. Kluger‘den danışmanlık almıştır. Bira fabrikasının donanımları, o zamanki Çekoslavakya’nın Skoda firmasından alınmıştır. İşletme açısından en verimli üretim süreçleri en yüksek önceliğe

sahip olduğundan, bina, esas olarak fonksiyonel, pragmatik bakış açılarına göre belli bir amaç için yapılan salt ütilitaristik (yararcı) bir bina olarak geliştirilmiştir. Atatürk’ün genel sekreteri tarafından tahsis edilen yerin Atatürk tarafından kabul edilmemesi nedeniyle, Ülkü için yapılan konut, tamamlandıktan hemen sonra başka bir yere nakledilmek zorunda kalmıştır.

Egli, fabrikanın memurları için standart tipte çeşitli konutlar tasarlamıştır. İşçiler için bir veranda, bir ön ve bir arka mekan ile mutfak ve banyodan oluşan, son derece basit planlara sahip, sundurma çatılı ikiz evler inşa edilmiştir.

1927 ile 1938 yılları arasında özellikle yeni başkent Ankara’nın şekillenmesine yön veren birçok modern mimari örneği yapıyı tasarlamıştır ve inşa edilmesini sağlamıştır. Özellikle Ankara ve İstanbul’da çok sayıda okul binası yapan Ernst Egli bunun yanında başka resmi binalar ve özel şahısların çeşitli konutlarını inşa etme görevi de verilmiştir. Egli, 1935 yılında kişisel nedenlerle resmi görevlerinden istifa etmiştir. Sonrasında yalnızca Türk Hava Kurumunun baş mimarı olarak faaliyet göstermiştir. Kurumun yönetim binasıyla Etimesgut Havaalanı’ndaki bazı binaların tasarımını da yapan Egli, aynı yıllarda Edirne, Balıkesir, Niğde ve bazı küçük kasabaların imar planlarını hazırlamıştır. Egli’nin Türkiye’deki öteki yapıları arasında Ankara’daki Sayıştay Binası (1928-30), Irak ve İsviçre

Büyükelçilik Binaları (1936-38), F. Bulca Evi’yle (1936) İstanbul’daki R. Devres Evi (1932) dikkate değerdir.

Egli’nin yapıları Modernist ve Pürist mimarlığın başarılı örnekleri olarak nitelenir. Gösterimci ve anıtsal tasarımları dışlayan ve gelişmekte olan bir ülkenin yeğlemesi gereken gerçekçi yaklaşımı arayan Egli mimarlığı, özellikle eğitim yapılarında ekonomik modeller ortaya koymuştur. Bu ekonomi, yapıların yalnız pahalı olmayan gereç seçimlerinde değil

kayıp alanları bulunmayan plan ekonomilerinde de görülmektedir. Egli Türkiye’yi

tanımakla kalmamış, kısa zamanda Türkçeyi de öğrenmiştir. Harf Devrimi’nde Atatürk’ün yeni harflerin okunuşlarını denediği birkaç kişiden biridir. Viyana’da kalsa hayal bile edemeyeceği görevlere gelmiştir. Devlet katında büyük hürmet görmüştür. Sedad Hakkı Eldem gibi önemli mimarları yetiştirmiştir. Türkiye’de çok iyi şartlarda yaşamıştır. Egli Türkiye’yi ve Türk insanlarını çok sevmiş, düşlediklerini çok fazla engelle karşılaşmadan hayata geçirmekten son derece memnun olmuştur. Cumhuriyetinin temellerinin atılmasına, yaşanan olaylara şahit olmak onu heyecanlandırmıştır. Tük vatandaşlığına geçmek fikrinin aklından geçtiği söylenmektedir. Öylesine bağlanmış olduğu Türkiye’de Atatürk’ün ölümü ile artık alıştığı çalışma koşullarını bulamayacağını, işine karışılacağını, istediği gibi yapılar inşa edemeyeceğini düşünerek, 1940’ta siyasi durumdaki belirsizlik nedeniyle İsviçre’ye göç ederek burada şehircilik uygulaması ve tarihi dersi vermek üzere Zürih Konfederasyon Teknik Yüksekokulu’na atanmıştır. 1947 yılında Lübnan hükümeti, Beyrut Şehircilik Dairesinin yönetimini kendisine teklif ettiğinde eğitim faaliyetine ara vererek burada göreve başlamıştır.  Aynı yıl şehir planlama alanında onursal profesör unvanını almıştır. Şehir planlama hakkında birçok yayınları bulunmaktadır. 1953 yılından itibaren BM adına tekrar Ankara’da 2 yıl kadar çalışarak 1955 yılında İsviçre’ye geri dönmüştür. Egli’nin Türkiye dışındaki tasarım ve uygulamaları arasında Viyana’da gerçekleştirdiği tek evler, apartman ve toplu konutlar (1919-27); Lübnan’da Beyrut ve çevresinin imar planları, Beyrut ve Sayda’da ilkokullar (1947-51); İsviçre’de Furttal Eğitim Sitesi bulunuyor. Egli’nin “Şehirciliğin ve Memleket Planlamasının Esasları” (1957), “Geschichte des Städtebaues” (1959-67), “Sinan, Baumeister der Osmanischen Glanzzeit” (1976) gibi kuramsal çalışmaları da yayımlandı. 20 Ekim 1974’te Meilen, Zürih’te yaşamını yitiren Ernst Arnold Egli’nin Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarındaki coşkulu atılımlara yaptığı büyük katkılar hafızalardan kolay kolay silinecek gibi gözükmemektedir.

Projeleri:

* Musiki Muallim Mektebi binası (sonradan Ankara Devlet Konservatuarı olarak kullanıldı, günümüzde Mamak Kültür Merkezi), Ankara, Türkiye (1927–1929)

* Ankara Ticaret Lisesi, Ankara, Türkiye (1928–1930)

* Eski Sayıştay Binası , Ankara, Türkiye (1928–1930)

* İsmet Paşa Kız Lisesi, Ankara, Türkiye (1930–1934)

* Ankara Kız Lisesi, Ankara, Türkiye (1930-1931)

* Ziraat Fakültesi, Ankara, Türkiye (1928–1933)

* Mülkiye Mektebi’nin Ankara’daki binası Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, Ankara, Türkiye (1935-1936)

* Gazi Lisesi, Ankara, Türkiye (1936)

* Atatürk Orman Çiftliği kompleksi ve Bira Fabrikası,

Ankara, Türkiye (1930–1937)

* Fuat Bulca Evi, Ankara, Türkiye (1936)

* İsviçre Büyükelçiliği, Ankara, Türkiye (1936–1938)

* Irak Büyükelçiliği, Ankara, Türkiye (1936–1938)

* Türk Hava Kurumu , Ankara, Türkiye (1934–1937)

* Etimesgut Uçuş Okulu, Ankara, Türkiye (1930)

* Şükrü Koçak Evi, Ankara, Türkiye (1940)

* Gazi Eğitim Enstitüsü, Jimnastik Okulu, Ankara, Türkiye (1930)

* Gazi Eğitim Enstitüsü, Yapı Usta Okulu, Ankara, Türkiye (1930)

* Koç Han, Ankara, Türkiye (1930)

* Etimesgut Yatı Mektebi, Ankara, Türkiye (1929–1930)

* Devres Villası, Bebek İstanbul 1932